Αποκάλυψη! Μέλος της Φιλικής Εταιρείας ο Μπετόβεν

Ένα ιδιαίτερα αιχμηρό και συζητήσιμο δημοσίευμα φιλοξενεί η εφημερίδα «ΕΣΤΙΑ», φέρνοντας στο προσκήνιο μια λιγότερο γνωστή πτυχή γύρω από τη μορφή του Λούντβιχ βαν Μπετόβεν και τη σχέση του με το φιλελληνικό ρεύμα της εποχής του. Με αφορμή τα 200 χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου συνθέτη, το αφιέρωμα δεν περιορίζεται στη μουσική του ιδιοφυΐα, αλλά προχωρά ένα βήμα παραπέρα, συνδέοντάς τον, σύμφωνα με ορισμένες πηγές, ακόμη και με κύκλους που σχετίζονταν με τη Φιλική Εταιρεία.

Το δημοσίευμα τοποθετεί τη συζήτηση μέσα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο κρίσης αξιών και ιστορικής αποσύνδεσης, επιμένοντας πως η εθνική μνήμη και τα σύμβολα που συγκρότησαν την ιστορική μας αυτοσυνειδησία δεν είναι διακοσμητικά στοιχεία, αλλά σταθερά σημεία αναφοράς. Σε αυτό το πνεύμα επαναφέρει και το αρχαίο ρητό του Δημόκριτου, «Ὁμοφροσύνη φιλίην ποιεῖ», ως μήνυμα ενότητας, ομοψυχίας και κοινής πορείας.

Η «ΕΣΤΙΑ» παρουσιάζει τον Μπετόβεν ως κάτι πολύ περισσότερο από έναν κορυφαίο μουσουργό. Τον περιγράφει ως μια οικουμενική μορφή, έναν δημιουργό με ισχυρό πνευματικό αποτύπωμα, βαθιά ανεξάρτητο χαρακτήρα και ξεκάθαρη ιδεολογική στάση. Από νεαρή ηλικία, όπως σημειώνεται, έδειξε το μέγεθος του ταλέντου του, ενώ η πορεία του διαμορφώθηκε μέσα από δυσκολίες, προσωπικές δοκιμασίες και σκληρές συνθήκες. Η επαφή του με τον Μότσαρτ και η μετέπειτα μαθητεία του στη Βιέννη παρουσιάζονται ως κομβικά σημεία στη διαμόρφωση της μεγάλης του διαδρομής.

Εκεί όμως που το αφιέρωμα αποκτά σαφώς μεγαλύτερο ενδιαφέρον είναι στο ιδεολογικό και πολιτικό του φορτίο. Ο Μπετόβεν περιγράφεται ως φιλελεύθερο πνεύμα, με έντονη αντίθεση προς κάθε μορφή αυθεντίας και δεσποτισμού. Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα προβάλλεται η στάση του απέναντι στον Ναπολέοντα, όταν εκείνος αυτοανακηρύχθηκε αυτοκράτορας, γεγονός που οδήγησε τον συνθέτη να αποσύρει την αφιέρωση της Τρίτης Συμφωνίας. Για την εφημερίδα, η πράξη αυτή δεν ήταν μια απλή καλλιτεχνική αντίδραση, αλλά μια βαθιά πολιτική χειρονομία.

Σε αυτό ακριβώς το σημείο χτίζεται και ο πυρήνας της αφήγησης γύρω από τον φιλελληνισμό του Μπετόβεν. Το δημοσίευμα υποστηρίζει ότι η δράση και η πνευματική του στάση εγγράφονται στο ίδιο ιστορικό περιβάλλον μέσα στο οποίο αναπτύχθηκαν οι φιλελληνικές ιδέες στην Ευρώπη, ιδιαίτερα στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα. Πρόκειται για την εποχή κατά την οποία προσωπικότητες όπως ο Ρήγας Φεραίος και αργότερα ο Ιωάννης Καποδίστριας επιχειρούσαν να οικοδομήσουν διεθνή ερείσματα υπέρ της ελληνικής ανεξαρτησίας.

Το ρεπορτάζ της «ΕΣΤΙΑΣ», το οποίο υπογράφει η Ιωάννα Καραγκιούλογλου, δίνει ιδιαίτερο βάρος και στις φιλομούσες εταιρείες που αναπτύχθηκαν σε πόλεις όπως η Βιέννη, το Λονδίνο και η Αθήνα, θεωρώντας πως δεν λειτουργούσαν απλώς ως πολιτιστικοί θεσμοί, αλλά ως δίκτυα ιδεών, επιρροής και πολιτικής ώσμωσης. Μέσα σε αυτό το πλέγμα επαφών, η συμμετοχή προσώπων από τον καλλιτεχνικό και πολιτικό κόσμο, όπως ο Φρέντερικ Νορθ, ο γνωστός Λόρδος Γκίλφορντ, αλλά και πρόσωπα που συνδέονταν με τον Καποδίστρια, αναδεικνύει –κατά την εφημερίδα– μια εποχή όπου ο πολιτισμός και η πολιτική δεν ήταν χωριστοί κόσμοι.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον τοποθετείται και η πιο τολμηρή πτυχή του αφιερώματος, η αναφορά ότι ο Μπετόβεν συνδέθηκε με κύκλους που σχετίζονταν με τη Φιλική Εταιρεία. Η προσέγγιση αυτή δεν παρουσιάζεται ως κοινά αποδεκτό ιστορικό δεδομένο, αλλά ως ένα στοιχείο που στηρίζεται σε συγκεκριμένες αναφορές και πηγές, τις οποίες η εφημερίδα φέρνει στο προσκήνιο για να ενισχύσει τη συζήτηση γύρω από τον πραγματικό βαθμό εμπλοκής του συνθέτη στο πνευματικό και πολιτικό κλίμα του φιλελληνισμού.

Η «ΕΣΤΙΑ» επιχειρεί να δέσει αυτή τη θεωρία και με το ίδιο το έργο του Μπετόβεν. Συνθέσεις όπως «Τα ερείπια των Αθηνών», αλλά και το κορυφαίο του δημιούργημα, η 9η Συμφωνία με την «Ωδή στη Χαρά», παρουσιάζονται ως έργα που υπερβαίνουν τα στενά όρια της μουσικής και εντάσσονται σε ένα ευρύτερο ιδεολογικό ρεύμα που εξυμνεί την ελευθερία, την ενότητα και την αδελφοσύνη των λαών. Για το δημοσίευμα, αυτά τα στοιχεία δεν είναι τυχαία, αλλά εντάσσονται σε μια βαθύτερη πνευματική συγγένεια με τα μεγάλα αιτήματα της εποχής.

Το αφιέρωμα κορυφώνεται με αναφορά στις τελευταίες στιγμές του Μπετόβεν και στην πάνδημη συμμετοχή στην κηδεία του, εικόνα που αποτυπώνει, όπως σημειώνεται, το τεράστιο αποτύπωμα που είχε ήδη αφήσει στην ευρωπαϊκή κοινωνία. Η μορφή του παρουσιάζεται σχεδόν μυθικά, ως σύμβολο ενός πολιτισμού που δεν αποκόπτεται από την ιστορία, αλλά παρεμβαίνει σε αυτήν.

Σε περιόδους σύγχυσης, κρίσης αξιών και ιδεολογικής αποσύνθεσης, η επιστροφή σε μορφές και παραδείγματα που συνέδεσαν τον πολιτισμό με την ελευθερία και τον συλλογικό αγώνα δεν είναι πολυτέλεια, αλλά ανάγκη. Ο φιλελληνισμός, όπως υπογραμμίζεται, δεν υπήρξε απλώς ένα ιστορικό επεισόδιο, αλλά ένα διεθνές κίνημα αλληλεγγύης που απέδειξε πως τα μεγάλα ιδανικά ξεπερνούν τα σύνορα.

Και μέσα σε αυτή τη γραμμή σκέψης, η «ΕΣΤΙΑ» επιχειρεί να παρουσιάσει τον Μπετόβεν όχι μόνο ως γίγαντα της μουσικής, αλλά και ως μια μορφή που λειτούργησε ως γέφυρα ανάμεσα στον πολιτισμό, την ιδεολογία και την αναζήτηση της ελευθερίας. Μια προσέγγιση που ασφαλώς θα προκαλέσει συζήτηση, ακριβώς επειδή αγγίζει τα σύνορα ανάμεσα στην ιστορική έρευνα, τον φιλελληνισμό και τον εθνικό συμβολισμό.