Οι μνηστήρες της Πηνελόπης αποτελούν ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα κομμάτια της «Οδύσσειας», όμως πίσω από τη γνωστή ιστορία κρύβεται μία λεπτομέρεια που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Δεν επρόκειτο απλώς για «πολλούς» άνδρες που πολιόρκησαν τη σύζυγο του Οδυσσέα όσο εκείνος απουσίαζε. Ο Όμηρος δίνει συγκεκριμένο αριθμό: 108 μνηστήρες.

Οι υπόλοιποι είχαν καταφτάσει από γειτονικά νησιά και περιοχές του Ιονίου, μετατρέποντας ουσιαστικά την υπόθεση της Πηνελόπης σε κάτι πολύ μεγαλύτερο από μία ερωτική διεκδίκηση.

Για σχεδόν δύο δεκαετίες, από την αναχώρηση του Οδυσσέα για την Τροία μέχρι την περιπετειώδη επιστροφή του, το βασίλειό του βρισκόταν σε μία πρωτοφανή κατάσταση αναμονής. Ο βασιλιάς δεν είχε επίσημα κηρυχθεί νεκρός, όμως όσο περνούσαν τα χρόνια η πιθανότητα επιστροφής του φαινόταν ολοένα και μικρότερη.

Και μέσα σε αυτό το τεράστιο κενό εξουσίας εμφανίστηκαν οι μνηστήρες.

Δεν ήθελαν μόνο... την Πηνελόπη

Η Πηνελόπη δεν ήταν απλώς μία όμορφη και περιζήτητη γυναίκα. Ήταν σύζυγος βασιλιά, μέλος αριστοκρατικής οικογένειας και το πρόσωπο που βρισκόταν στην καρδιά του οίκου του Οδυσσέα.

Επομένως, ένας γάμος μαζί της είχε τεράστια κοινωνική και πολιτική σημασία.

Στον ομηρικό κόσμο οι γάμοι μεταξύ αριστοκρατικών οικογενειών αποτελούσαν μέσο δημιουργίας συμμαχιών, ενίσχυσης της κοινωνικής θέσης και διεύρυνσης της επιρροής ενός οίκου. Ο άνδρας που θα παντρευόταν την Πηνελόπη θα αποκτούσε έναν εξαιρετικά ισχυρό δεσμό με την οικογένεια του εξαφανισμένου βασιλιά.

Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα γινόταν αυτομάτως βασιλιάς της Ιθάκης ή ότι θα αποκτούσε ολόκληρη την περιουσία του Οδυσσέα. Ο Τηλέμαχος υπήρχε και αποτελούσε τον νόμιμο κληρονόμο του οίκου.

Ο γάμος με την Πηνελόπη, όμως, μπορούσε να αλλάξει δραματικά τις ισορροπίες.

Ο νικητής αυτής της ιδιότυπης «μάχης» θα αποκτούσε κύρος, πρόσβαση στον σημαντικότερο οίκο της περιοχής, ισχυρές συμμαχίες και αναμφίβολα πολύ μεγαλύτερη πολιτική επιρροή.

Με απλά λόγια, οι μνηστήρες δεν πολιορκούσαν μόνο μία γυναίκα. Πολιορκούσαν και όσα συμβόλιζε η θέση της.

Γιατί ήταν ακριβώς 108;

Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες του ομηρικού έπους.

Ο Όμηρος δεν αφήνει τον αριθμό αόριστο. Στη ραψωδία π της «Οδύσσειας» καταγράφεται η προέλευση των μνηστήρων και μέσα από αυτή προκύπτει ο συνολικός αριθμός των 108.

Η κατανομή τους ήταν:

52 από το Δουλίχιο

24 από τη Σάμη

20 από τη Ζάκυνθο

12 από την Ιθάκη

Σύνολο; 108.

Επομένως, οι 108 δεν αποτελούν έναν αριθμό που δημιουργήθηκε από κάποια μεταγενέστερη παράδοση γύρω από την «Οδύσσεια». Προκύπτουν από το ίδιο το ομηρικό κείμενο.

Και η γεωγραφική τους κατανομή έχει ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον.

Η... στρατιά από το Δουλίχιο

Η συντριπτικά μεγαλύτερη ομάδα μνηστήρων προερχόταν από το Δουλίχιο. Συνολικά 52 άνδρες, δηλαδή σχεδόν οι μισοί από όσους είχαν εγκατασταθεί στο παλάτι του Οδυσσέα.

Το Δουλίχιο εμφανίζεται τόσο στην «Ιλιάδα» όσο και στην «Οδύσσεια» και αποτελούσε σημαντικό κομμάτι του γεωγραφικού κόσμου του Ιονίου που περιγράφει ο Όμηρος.

Η ακριβής τοποθεσία του, πάντως, εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα μεγάλα γεωγραφικά αινίγματα των ομηρικών επών. Ήδη από την αρχαιότητα υπήρχαν διαφορετικές θεωρίες για την ταύτισή του, ενώ η συζήτηση συνεχίζεται μέχρι σήμερα.

Αυτό που προκύπτει ξεκάθαρα από την «Οδύσσεια» είναι πως παρουσιάζεται ως τόπος με σημαντικό πληθυσμό και ισχυρή αριστοκρατική τάξη. Το γεγονός ότι στέλνει 52 μνηστήρες στην Ιθάκη μόνο αδιάφορο δεν είναι.

Σάμη και Ζάκυνθος συμπλήρωναν το... παζλ

Δεύτερη σε αριθμό ήταν η ομάδα της Σάμης, από την οποία προέρχονταν 24 μνηστήρες. Η ομηρική Σάμη έχει συνδεθεί με την Κεφαλονιά, αν και –όπως συμβαίνει με αρκετές τοποθεσίες των επών– η ακριβής γεωγραφική αντιστοίχιση έχει προκαλέσει μεγάλη επιστημονική συζήτηση.

Άλλοι 20 προέρχονταν από τη Ζάκυνθο. Αυτό σημαίνει ότι 96 από τους συνολικά 108 μνηστήρες προέρχονταν εκτός Ιθάκης. Και εδώ αρχίζει ίσως το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της ιστορίας.

Γιατί μόνο 12 από την Ιθάκη;

Με μια πρώτη ματιά θα περίμενε κανείς ακριβώς το αντίθετο. Από τη στιγμή που το παλάτι βρισκόταν στην Ιθάκη και η Πηνελόπη αποτελούσε κεντρικό πρόσωπο της τοπικής κοινωνίας, γιατί οι Ιθακήσιοι μνηστήρες ήταν τόσο λίγοι;

Η απάντηση πιθανότατα βρίσκεται στην κλίμακα του κόσμου που παρουσιάζει ο Όμηρος.

Η Ιθάκη δεν εμφανίζεται ως ένα τεράστιο και πολυπληθές βασίλειο. Αντίθετα, το βασίλειο του Οδυσσέα συνδεόταν με έναν ευρύτερο νησιωτικό χώρο και οι ισχυρές οικογένειες των γειτονικών περιοχών είχαν κάθε λόγο να ενδιαφέρονται για όσα συνέβαιναν εκεί.

Η εξαφάνιση του Οδυσσέα είχε δημιουργήσει μία σπάνια ευκαιρία.

Ένας επιτυχημένος γάμος με την Πηνελόπη μπορούσε να επιτρέψει σε έναν αριστοκράτη από το Δουλίχιο, τη Σάμη ή τη Ζάκυνθο να αποκτήσει τεράστια επιρροή στην Ιθάκη και να συνδεθεί άμεσα με τον βασιλικό οίκο.

Η μεγάλη μάχη για την επόμενη ημέρα

Κάπως έτσι εξηγείται και η ακραία συμπεριφορά των μνηστήρων μέσα στο παλάτι. Δεν εμφανίζονται, ζητούν ευγενικά το χέρι της Πηνελόπης και αποχωρούν περιμένοντας την απόφασή της. Εγκαθίστανται ουσιαστικά στον οίκο του Οδυσσέα, καταναλώνουν τα κοπάδια και τα αποθέματά του, διοργανώνουν καθημερινά συμπόσια και πιέζουν διαρκώς την Πηνελόπη να επιλέξει έναν από αυτούς.

Παράλληλα, ο Τηλέμαχος μεγαλώνει. Και όσο ο γιος του Οδυσσέα περνά από την εφηβεία στην ενηλικίωση, μετατρέπεται σε ολοένα μεγαλύτερο εμπόδιο για τα σχέδιά τους. Δεν είναι τυχαίο ότι μέσα στην «Οδύσσεια» εμφανίζεται ακόμη και σχέδιο δολοφονίας του.

Εδώ η ερωτική διεκδίκηση έχει πλέον μετατραπεί ξεκάθαρα σε σύγκρουση για εξουσία, περιουσία και επιρροή.

Η Πηνελόπη βρίσκεται στο επίκεντρο, όμως γύρω της εξελίσσεται μία πολύ μεγαλύτερη μάχη για το ποιος θα κυριαρχήσει στον κόσμο που θα αφήσει πίσω του ο Οδυσσέας, εφόσον δεν επιστρέψει ποτέ.

Και τελικά επέστρεψε...

Οι 108 άνδρες που είχαν συγκεντρωθεί από τέσσερις διαφορετικές περιοχές θεωρώντας πως ο βασιλιάς αποτελεί πλέον παρελθόν, βρέθηκαν αντιμέτωποι με τον άνθρωπο του οποίου τον οίκο επιχειρούσαν τόσα χρόνια να καταλάβουν.

Γι' αυτό και η μνηστηροφονία στο τέλος της «Οδύσσειας» δεν αποτελεί απλώς την εκδίκηση ενός συζύγου απέναντι σε όσους διεκδικούσαν τη γυναίκα του.

Είναι ταυτόχρονα η βίαιη αποκατάσταση της τάξης στον οίκο του Οδυσσέα και η οριστική απάντηση στο κενό εξουσίας που είχε δημιουργήσει η εικοσαετής απουσία του.

Πηνελόπη Οδυσσέας Ιλιάδα Οδύσσεια Κωνστάντουρα Όμηρος