Η 17η Νοεμβρίου αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ημερομηνίες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Η εξέγερση των φοιτητών του Πολυτεχνείου το 1973, με κεντρικό σύνθημα το «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία», αποτέλεσε κορυφαία έκφραση της αντίστασης απέναντι στη στρατιωτική δικτατορία.

Η κατάληψη ξεκίνησε στις 14 Νοεμβρίου, απέκτησε γρήγορα μαζικό χαρακτήρα και κορυφώθηκε τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου, όταν άρμα μάχης γκρέμισε την κεντρική πύλη του ιδρύματος. Η στρατιωτική και αστυνομική καταστολή συνοδεύτηκε από νεκρούς και τραυματίες, αφήνοντας ανεξίτηλο αποτύπωμα στη συλλογική μνήμη.

Εκείνο το ιστορικό συγκρότημα της οδού Πατησίων βρέθηκε ξανά στο επίκεντρο δραματικών γεγονότων δεκαοκτώ χρόνια αργότερα. Αυτή τη φορά δεν επρόκειτο για εξέγερση απέναντι σε δικτατορία, αλλά για επεισόδια που σημειώθηκαν σε συνθήκες κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, με φόντο τις αντιπαραθέσεις για την εκπαίδευση και το πανεπιστημιακό άσυλο.

Οκτώβριος 1991: Η Πρυτανεία παραδίδεται στις φλόγες

Η Ελλάδα βρισκόταν σε περίοδο έντονων κοινωνικών και πολιτικών αντιπαραθέσεων. Κυβέρνηση ήταν εκείνη του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, ενώ η εκπαιδευτική κοινότητα είχε ήδη περάσει έναν ταραγμένο χειμώνα, με μαθητικές καταλήψεις, κινητοποιήσεις και τη δολοφονία του καθηγητή Νίκου Τεμπονέρα στην Πάτρα, τον Ιανουάριο του 1991.

Στις 24 Οκτωβρίου πραγματοποιήθηκε μαθητική κινητοποίηση στην Αθήνα, η οποία εξελίχθηκε σε εκτεταμένες συγκρούσεις στην περιοχή του Πολυτεχνείου.

Οδοφράγματα, φωτιές, πέτρες, δακρυγόνα και συγκρούσεις στους γύρω δρόμους δημιούργησαν εκρηκτική κατάσταση. Ομάδες νεαρών βρέθηκαν μέσα στο ίδρυμα, ενώ αστυνομικές δυνάμεις αναπτύχθηκαν περιμετρικά.

Κατά τις πρώτες πρωινές ώρες της 25ης Οκτωβρίου 1991, περίπου στις 3:30, εκδηλώθηκε η πυρκαγιά στη στέγη της Πρυτανείας του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου.

Η φωτιά επεκτάθηκε στο ιστορικό νεοκλασικό κτίριο, προκαλώντας τεράστιες καταστροφές. Δεν χάθηκε μόνο ένα σημαντικό αρχιτεκτονικό τμήμα του ιδρύματος. Καταστράφηκαν επίσης βιβλιοθήκη, αρχεία, έπιπλα, πίνακες και εξοπλισμός της Πρυτανείας, με απώλειες ιστορικής και μουσειακής αξίας.

Οι πυροσβεστικές δυνάμεις κλήθηκαν να αντιμετωπίσουν την πυρκαγιά, ενώ το πρωί της 25ης Οκτωβρίου πραγματοποιήθηκε αστυνομική επέμβαση στον χώρο του ιδρύματος.

Πώς ξεκίνησε η πυρκαγιά; Τα ερωτήματα που έμειναν

Ένα από τα πλέον αμφιλεγόμενα ζητήματα της υπόθεσης αφορά την προέλευση της φωτιάς.

Η πυρκαγιά εκδηλώθηκε μέσα σε ένα περιβάλλον έντασης, με συγκρούσεις, εκτεταμένη χρήση δακρυγόνων και ομάδες ανθρώπων τόσο εντός όσο και εκτός του Πολυτεχνείου.

Κατά μία εκδοχή, που έχει καταγραφεί σε μαρτυρίες και μεταγενέστερες δημοσιογραφικές έρευνες, η φωτιά ενδέχεται να συνδέθηκε με τη ρίψη δακρυγόνων προς το κτίριο. Άλλες αναφορές εστίασαν στην παρουσία καταληψιών και στα επεισόδια που είχαν προηγηθεί.

Ο δημοσιογράφος και ιστορικός ερευνητής Τάσος Κωστόπουλος παρουσίασε οπτικοακουστικό υλικό και χρονικό των γεγονότων, αναδεικνύοντας τις αντιφάσεις γύρω από τη χρονική στιγμή εκδήλωσης της πυρκαγιάς, ενώ οι συγκρούσεις φέρονταν να έχουν ήδη υποχωρήσει.

Η απόδοση της ευθύνης για την έναρξη της φωτιάς δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως αδιαμφισβήτητο γεγονός, καθώς οι διαθέσιμες πηγές δεν τεκμηριώνουν με τον ίδιο τρόπο τις διαφορετικές εκδοχές. Η καταστροφή της στέγης και των εσωτερικών χώρων, αντίθετα, είναι ιστορικά καταγεγραμμένη.

Το 1995 και η μεγάλη αστυνομική επιχείρηση

Τέσσερα χρόνια μετά την πυρκαγιά, το Πολυτεχνείο βρέθηκε ξανά στο επίκεντρο σοβαρών επεισοδίων, αυτή τη φορά κατά την επέτειο της 17ης Νοεμβρίου 1995.

Εκατοντάδες νεαροί κατέλαβαν το ίδρυμα, ενώ σημειώθηκαν εκτεταμένες συγκρούσεις με την Αστυνομία και καταστροφές σε εγκαταστάσεις.

Μετά την απόφαση άρσης του πανεπιστημιακού ασύλου, πραγματοποιήθηκε αστυνομική επιχείρηση εκκένωσης τα ξημερώματα της 18ης Νοεμβρίου. Οι συλλήψεις έφτασαν τις 472, σε μία από τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις του είδους της.

Είναι σημαντικό να διαχωρίζονται τα δύο γεγονότα: η καταστροφή της στέγης της Πρυτανείας συνέβη στις 25 Οκτωβρίου 1991 και όχι στα επεισόδια του Νοεμβρίου 1995.

Από τον Νοέμβριο του 1973 στη σημερινή επέτειο

Η εξέγερση του Πολυτεχνείου παραμένει ιστορικό ορόσημο της αντίστασης στη δικτατορία. Η πτώση του στρατιωτικού καθεστώτος δεν επήλθε αμέσως τον Νοέμβριο του 1973, καθώς ακολούθησε η σκληρότερη φάση της δικτατορίας υπό τον Δημήτριο Ιωαννίδη και τελικά η κατάρρευσή της τον Ιούλιο του 1974, μέσα στην κυπριακή τραγωδία.

Η εξέγερση, ωστόσο, συνέβαλε αποφασιστικά στην απονομιμοποίηση του καθεστώτος και στην ανάδειξη της λαϊκής αντίστασης.

Οι μεταγενέστερες καταστροφές του ιστορικού συγκροτήματος δεν αναιρούν εκείνη την παρακαταθήκη. Αποτελούν διαφορετικά γεγονότα, που πρέπει να εξετάζονται με τα δικά τους ιστορικά και πολιτικά δεδομένα.

Πενήντα τρία χρόνια μετά, η επέτειος προσφέρει την ευκαιρία όχι μόνο να τιμηθούν οι άνθρωποι που αντιστάθηκαν στη δικτατορία, αλλά και να εξεταστεί με ακρίβεια ολόκληρη η νεότερη ιστορία του χώρου που συνδέθηκε με την εξέγερση.

Το Πολυτεχνείο παραμένει ταυτόχρονα πανεπιστημιακό ίδρυμα, ιστορικό μνημείο και τόπος μνήμης. Η ιστορία του περιλαμβάνει τόσο την εξέγερση του 1973 όσο και τα τραυματικά γεγονότα των επόμενων δεκαετιών.