Σαν σήμερα, στις 5 Αυγούστου 1936, ο Τζέσε Όουενς έγραφε μία από τις λαμπρότερες σελίδες στην ιστορία των Ολυμπιακών Αγώνων και ταυτόχρονα κατάφερνε ένα συντριπτικό πλήγμα στη ναζιστική θεωρία περί «άριας φυλετικής ανωτερότητας».

Μέσα στο κατάμεστο Ολυμπιακό Στάδιο του Βερολίνου, κάτω από τις σημαίες με τη σβάστικα και μπροστά στην ηγεσία του Τρίτου Ράιχ, ο 22χρονος Αφροαμερικανός αθλητής κέρδισε τον τελικό των 200 μέτρων με χρόνο 20,7 δευτερόλεπτα.

Ήταν νέο Ολυμπιακό ρεκόρ και το τρίτο χρυσό μετάλλιό του μέσα σε τρεις ημέρες. Ο Όουενς άφησε πίσω του τον συμπατριώτη του Μακ Ρόμπινσον –τον μεγαλύτερο αδελφό του θρύλου του μπέιζμπολ Τζάκι Ρόμπινσον– και τον Ολλανδό Τίνους Όσενταρπ, μετατρέποντας μία αθλητική νίκη σε παγκόσμιο σύμβολο κατά του ρατσισμού.

Ο άνθρωπος τον οποίο οι ναζί θεωρούσαν «φυλετικά κατώτερο» είχε γίνει ο αδιαμφισβήτητος πρωταγωνιστής των Αγώνων που ο Αδόλφος Χίτλερ είχε σχεδιάσει ως επίδειξη γερμανικής ισχύος.

Οι Ολυμπιακοί Αγώνες ως μηχανή ναζιστικής προπαγάνδας

Οι Ολυμπιακοί Αγώνες του 1936 δεν ήταν για το ναζιστικό καθεστώς μία απλή αθλητική διοργάνωση.

Ο Χίτλερ και ο υπουργός Προπαγάνδας Γιόζεφ Γκέμπελς επιχείρησαν να παρουσιάσουν στον υπόλοιπο κόσμο την εικόνα μιας ισχυρής, οργανωμένης και ειρηνικής Γερμανίας. Το Βερολίνο διακοσμήθηκε με ολυμπιακές σημαίες και σβάστικες, ενώ το νέο στάδιο σχεδιάστηκε ως μνημείο της δύναμης του Τρίτου Ράιχ.

Για όσο διαρκούσαν οι Αγώνες, οι γερμανικές αρχές απομάκρυναν από δημόσιους χώρους αρκετές αντισημιτικές επιγραφές και περιόρισαν προσωρινά τις πιο ορατές εκδηλώσεις διώξεων. Πίσω από τη βιτρίνα, όμως, το καθεστώς συνέχιζε την καταπίεση των Εβραίων και των Ρομά και επιτάχυνε τη στρατιωτικοποίηση της χώρας.

Η συμμετοχή 49 κρατών αποτέλεσε μεγάλη προπαγανδιστική επιτυχία για τη ναζιστική Γερμανία, καθώς προσέφερε διεθνή νομιμοποίηση στο καθεστώς.

Ο Χίτλερ ήλπιζε ότι οι Γερμανοί αθλητές θα κυριαρχούσαν, αποδεικνύοντας –σύμφωνα με τη διαστρεβλωμένη ιδεολογία του– την υποτιθέμενη ανωτερότητα της «άριας φυλής».

Τότε εμφανίστηκε ο Τζέσε Όουενς.

Τρία χρυσά μέσα σε τρεις ημέρες

Ο Αμερικανός πρωταθλητής είχε φτάσει στο Βερολίνο ως ένα από τα μεγαλύτερα ονόματα του παγκόσμιου στίβου.

Στις 3 Αυγούστου κατέκτησε το χρυσό μετάλλιο στα 100 μέτρα, τερματίζοντας σε 10,3 δευτερόλεπτα. Μία ημέρα αργότερα επικράτησε στο άλμα εις μήκος, φτάνοντας στα 8,06 μέτρα και νικώντας τον Γερμανό Λουτς Λονγκ.

Η εικόνα των δύο αθλητών να συνομιλούν και να αγκαλιάζονται μπροστά στη ναζιστική ηγεσία έμεινε στην ιστορία ως σύμβολο αθλητικού ήθους. Η φιλία τους συνεχίστηκε μέσω αλληλογραφίας μέχρι τον θάνατο του Λονγκ στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Στις 5 Αυγούστου ήρθε η σειρά των 200 μέτρων. Ο Όουενς είχε ήδη καταρρίψει το Ολυμπιακό ρεκόρ στους προκριματικούς, όμως στον τελικό ήταν ακόμη ταχύτερος.

Τερμάτισε σε 20,7 δευτερόλεπτα, άνοιξε καθαρή διαφορά από τους αντιπάλους του και κατέκτησε το τρίτο χρυσό μετάλλιο μέσα σε τρεις ημέρες.

Στις 9 Αυγούστου θα ακολουθούσε και το τέταρτο χρυσό, στη σκυταλοδρομία 4x100 μέτρων. Η αμερικανική ομάδα, με τους Όουενς, Ραλφ Μέτκαλφ, Φόι Ντρέιπερ και Φρανκ Γουάικοφ, σημείωσε παγκόσμιο ρεκόρ με 39,8 δευτερόλεπτα.

Ο Όουενς ολοκλήρωσε έτσι τους Αγώνες με τέσσερα χρυσά μετάλλια στα 100 μέτρα, στα 200 μέτρα, στο μήκος και στη σκυταλοδρομία 4x100 μέτρων. Ήταν ένα επίτευγμα που θα χρειαζόταν σχεδόν μισός αιώνας για να επαναλάβει ο Καρλ Λιούις, το 1984 στο Λος Άντζελες.

Έφυγε πράγματι ο Χίτλερ εξαιτίας του Όουενς;

Η πιο διαδεδομένη εκδοχή της ιστορίας αναφέρει ότι ο Χίτλερ εγκατέλειψε δυσαρεστημένος το Ολυμπιακό Στάδιο, επειδή δεν ήθελε να συγχαρεί ή να απονείμει μετάλλιο σε έναν Αφροαμερικανό αθλητή.

Η ουσία είναι ότι οι νίκες του Όουενς εξόργισαν και ταπείνωσαν πολιτικά το ναζιστικό καθεστώς, καθώς ακύρωναν μπροστά στα μάτια ολόκληρου του κόσμου το αφήγημα περί «άριας ανωτερότητας». Δεν τεκμηριώνεται, όμως, ότι ο Χίτλερ αποχώρησε στις 5 Αυγούστου ειδικά εξαιτίας της νίκης στα 200 μέτρα.

Κατά την πρώτη ημέρα των Αγώνων, ο Γερμανός δικτάτορας είχε συγχαρεί προσωπικά μόνο Γερμανούς και Φινλανδούς νικητές. Η Διεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή τού ξεκαθάρισε ότι έπρεπε είτε να συγχαίρει όλους τους Ολυμπιονίκες είτε κανέναν. Ο Χίτλερ επέλεξε έκτοτε να μη συμμετέχει στις απονομές.

Ο ίδιος ο Όουενς είχε δηλώσει ότι ο Χίτλερ δεν τον περιφρόνησε προσωπικά και ότι οι δύο άνδρες αντάλλαξαν έναν χαιρετισμό από απόσταση. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο ναζί ηγέτης αποδέχθηκε την επιτυχία του. Μαρτυρίες στελεχών του καθεστώτος περιγράφουν τον Χίτλερ ως ιδιαίτερα ενοχλημένο από τις αλλεπάλληλες νίκες του Αμερικανού πρωταθλητή.

Η ακριβής ιστορική διατύπωση είναι, επομένως, λιγότερο θεαματική αλλά περισσότερο ουσιαστική: ο Όουενς δεν ανάγκασε αποδεδειγμένα τον Χίτλερ να εγκαταλείψει το στάδιο μετά τον τελικό των 200 μέτρων. Ανάγκασε, όμως, ολόκληρο το ναζιστικό καθεστώς να παρακολουθήσει την κατάρρευση του φυλετικού του αφηγήματος μέσα στην ίδια την πρωτεύουσά του.

Η μεγάλη αμερικανική υποκρισία

Η ιστορία του Τζέσε Όουενς δεν αποτελεί μόνο καταδίκη του ναζισμού. Αποκαλύπτει και τη βαθιά υποκρισία της ίδιας της Αμερικής εκείνης της εποχής.

Ο Όουενς αγωνίστηκε στο Βερολίνο ως εκπρόσωπος μιας χώρας στην οποία οι φυλετικές διακρίσεις παρέμεναν θεσμοθετημένες. Οι νόμοι του «Τζιμ Κρόου» επέβαλλαν τον διαχωρισμό λευκών και μαύρων σε σχολεία, ξενοδοχεία, εστιατόρια και δημόσιους χώρους, ενώ οι Αφροαμερικανοί αντιμετωπίζονταν ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας.

Στους Αγώνες του Βερολίνου συμμετείχαν 18 Αφροαμερικανοί αθλητές, οι οποίοι κατέκτησαν συνολικά 14 μετάλλια. Οκτώ από αυτά ήταν χρυσά και τα τέσσερα ανήκαν στον Όουενς.

Όταν επέστρεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο πρόεδρος Φράνκλιν Ρούζβελτ δεν τον κάλεσε στον Λευκό Οίκο ούτε του έστειλε συγχαρητήριο τηλεγράφημα. Ο Ρούζβελτ βρισκόταν σε προεκλογική περίοδο και δεν ήθελε να διακινδυνεύσει την υποστήριξη των λευκών ψηφοφόρων των νότιων Πολιτειών.

Ο Όουενς δεν έκρυψε την πικρία του. Μήνες αργότερα, δήλωσε ότι εκείνος που τον περιφρόνησε πραγματικά δεν ήταν ο Χίτλερ, αλλά ο Αμερικανός πρόεδρος.

Παρά τα τέσσερα χρυσά μετάλλια, δεν του προσφέρθηκε η οικονομική ασφάλεια που θα περίμενε κανείς για έναν εθνικό ήρωα. Αναγκάστηκε να συμμετέχει σε αγώνες επίδειξης και να αναζητά διαφορετικούς τρόπους βιοπορισμού, σε μία χώρα που χειροκροτούσε τις νίκες του, αλλά δεν ήταν ακόμη έτοιμη να τον αντιμετωπίσει ως ισότιμο πολίτη.

Ο γιος ενός εργάτη που έγινε παγκόσμιο σύμβολο

Ο Τζέσε Όουενς είχε γεννηθεί στις 12 Σεπτεμβρίου 1913 στην Αλαμπάμα ως Τζέιμς Κλίβελαντ Όουενς. Ήταν το νεότερο από τα δέκα παιδιά μιας φτωχής οικογένειας και μεγάλωσε σε μία εποχή κατά την οποία οι φυλετικές διακρίσεις καθόριζαν σχεδόν κάθε πτυχή της ζωής ενός Αφροαμερικανού.

Η οικογένειά του μετακόμισε αργότερα στο Κλίβελαντ του Οχάιο, στο πλαίσιο της Μεγάλης Μετανάστευσης των μαύρων πληθυσμών από τον αμερικανικό Νότο προς τις βιομηχανικές πόλεις του Βορρά.

Το 1935, έναν χρόνο πριν από τους Ολυμπιακούς Αγώνες, πραγματοποίησε μία από τις μεγαλύτερες εμφανίσεις στην ιστορία του στίβου. Μέσα σε περίπου 45 λεπτά ισοφάρισε ένα και κατέρριψε τρία παγκόσμια ρεκόρ, παρά το γεγονός ότι αντιμετώπιζε πρόβλημα στη μέση.

Στο Βερολίνο δεν πήγε ως πολιτικός ακτιβιστής ούτε ως απεσταλμένος κάποιας ιδεολογίας. Πήγε ως αθλητής αποφασισμένος να νικήσει. Και τελικά το χρονόμετρο αποδείχθηκε ισχυρότερο από κάθε προπαγάνδα.

Η νίκη που ξεπέρασε τον αθλητισμό

Η 5η Αυγούστου 1936 έμεινε στην ιστορία όχι μόνο για το Ολυμπιακό ρεκόρ των 20,7 δευτερολέπτων.

Έμεινε ως η ημέρα κατά την οποία ένας Αφροαμερικανός αθλητής στάθηκε στο υψηλότερο σκαλί του βάθρου, μέσα σε ένα στάδιο κατασκευασμένο για να δοξάσει τον ναζισμό, και αποκάλυψε την κενότητα της φυλετικής θεωρίας του Χίτλερ.

Ο Όουενς δεν σταμάτησε τον ναζισμό ούτε εξαφάνισε τον ρατσισμό από την Αμερική. Οι νίκες του δεν μπορούσαν από μόνες τους να ανατρέψουν καθεστώτα και κοινωνικές δομές.

Κατάφεραν, όμως, κάτι που καμία προπαγάνδα δεν μπορούσε να σβήσει: έδωσαν στον κόσμο μία αδιάψευστη εικόνα ανθρώπινης αξίας, αξιοπρέπειας και υπεροχής που δεν καθοριζόταν από το χρώμα του δέρματος.

Μπροστά στους θεατές του Βερολίνου, ο Τζέσε Όουενς δεν χρειάστηκε να εκφωνήσει κανέναν λόγο. Έτρεξε 200 μέτρα σε 20,7 δευτερόλεπτα και είπε όλα όσα έπρεπε να ειπωθούν.

Αδόλφος Χίτλερ Τζέσε Όουενς