Σημαντικές αρχαιολογικές ανακαλύψεις πραγματοποιούνται κάτω από την Αγιά Σοφιά στην Κωνσταντινούπολη, καθώς οι εργασίες αποκατάστασης του ιστορικού μνημείου αποκαλύπτουν ένα εκτεταμένο δίκτυο υπόγειων κατασκευών, το οποίο συνδέεται με διαφορετικές περιόδους της μακραίωνης ιστορίας της Βασιλεύουσας.

Τα αποτελέσματα των ερευνών παρουσίασε την Παρασκευή (20/11) ο Τούρκος υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού, Μεχμέτ Νουρί Ερσόι, ο οποίος επισκέφθηκε τους υπόγειους χώρους της Αγίας Σοφίας, συνοδευόμενος από επιστήμονες και στελέχη που συμμετέχουν στο πρόγραμμα συντήρησης.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που ανακοίνωσε, οι εργασίες έχουν οδηγήσει στον καθαρισμό 420 μέτρων υπόγειων σηράγγων, ενώ έχουν απομακρυνθεί σχεδόν 3.000 τόνοι υλικών επίχωσης από δύο περιοχές του μνημείου, τον Κήπο του Βεζίρη και τον δυτικό κήπο.

Το ενδιαφέρον δεν περιορίζεται στην έκταση των υπόγειων εγκαταστάσεων. Οι έρευνες αποκάλυψαν αρχιτεκτονικά στρώματα που ενδέχεται να ανήκουν σε παλαιότερη οικοδομική φάση από εκείνη του σημερινού ναού, ο οποίος ανεγέρθηκε επί αυτοκράτορα Ιουστινιανού τον 6ο αιώνα.

Έξι υπόγειοι χώροι και εννέα σήραγγες

Στον δυτικό κήπο της Αγίας Σοφίας εντοπίστηκαν έξι διαφορετικοί υπόγειοι χώροι, οι οποίοι συνδέονται με εννέα σήραγγες.

Οι τρεις από αυτούς θεωρείται ότι αποτελούσαν υπόγεια τμήματα του παλαιού αιθρίου, δηλαδή του αρχιτεκτονικού συγκροτήματος που συνδεόταν με την αυλή του ναού.

Από τις εννέα σήραγγες, οι επτά έχουν ήδη καθαριστεί, ενώ στις υπόλοιπες δύο συνεχίζονται οι εργασίες αποτύπωσης, διερεύνησης και τεκμηρίωσης.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η μεγαλύτερη στοά, μήκους 180 μέτρων, η οποία εκτείνεται παράλληλα προς την πρόσοψη της Αγίας Σοφίας, από την περιοχή μπροστά στη Μεντρεσέ του Φατίχ προς το σημείο εισόδου των επισκεπτών.

Η συγκεκριμένη κατασκευή παρουσιάζει κλίση περίπου 3%, ενώ οι επιστήμονες εξετάζουν το ενδεχόμενο να σχετίζεται με το ιστορικό οδικό δίκτυο της Κωνσταντινούπολης και ειδικότερα με τη λεγόμενη Ρωμαϊκή Οδό.

Ωστόσο, η ακριβής λειτουργία της δεν έχει ακόμη προσδιοριστεί.

Ευρήματα που μπορεί να προηγούνται της εποχής του Ιουστινιανού

Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία των ερευνών αφορά έναν υπόγειο ταφικό χώρο, γνωστό ως hypogeum, στην περιοχή του Κήπου του Βεζίρη.

Κατά τη διάρκεια των εργασιών, οι αρχαιολόγοι προχώρησαν σε καθαρισμό περίπου 1,5 μέτρου κάτω από το επίπεδο του δαπέδου που ήταν καλυμμένο με λάσπη και υλικά επίχωσης.

Σε αυτό το βάθος εντοπίστηκαν αρχιτεκτονικά κατάλοιπα που ενδέχεται να είναι παλαιότερα από τη σημερινή Αγία Σοφία.

Πρόκειται για μια εξέλιξη με ιδιαίτερη ιστορική σημασία, καθώς η Αγία Σοφία που γνωρίζουμε σήμερα ανεγέρθηκε μεταξύ 532 και 537 μ.Χ., κατόπιν εντολής του αυτοκράτορα Ιουστινιανού Α΄, στη θέση προγενέστερων χριστιανικών ναών.

Ο πρώτος ναός στον συγκεκριμένο χώρο εγκαινιάστηκε το 360 μ.Χ., επί Κωνσταντίου Β΄, ενώ ακολούθησε δεύτερος ναός, ο οποίος καταστράφηκε κατά τη Στάση του Νίκα το 532.

Η πιθανότητα τα νέα ευρήματα να συνδέονται με παλαιότερες οικοδομικές περιόδους δημιουργεί σημαντικές προοπτικές για την έρευνα της ιστορίας του χώρου.

Πρέπει, πάντως, να υπογραμμιστεί ότι δεν έχει ανακοινωθεί ακόμη ασφαλής χρονολόγηση των συγκεκριμένων καταλοίπων. Επομένως, οποιαδήποτε σύνδεσή τους με συγκεκριμένη περίοδο της βυζαντινής ιστορίας απαιτεί περαιτέρω αρχαιολογική τεκμηρίωση.

Το άγνωστο δίκτυο ύδρευσης της βυζαντινής Κωνσταντινούπολης

Οι υπόγειες κατασκευές δεν φαίνεται να είχαν αποκλειστικά αποθηκευτική ή επικοινωνιακή λειτουργία.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις που παρουσίασε ο Τούρκος υπουργός, ορισμένες από τις στοές αποτελούσαν τμήματα ενός ευρύτερου συστήματος διαχείρισης υδάτων, το οποίο εξυπηρετούσε τη διανομή νερού και την απομάκρυνση των ομβρίων.

Το στοιχείο αυτό προσφέρει νέα δεδομένα για την κατανόηση των τεχνικών υποδομών της Κωνσταντινούπολης.

Η βυζαντινή πρωτεύουσα διέθετε εκτεταμένα συστήματα ύδρευσης, δεξαμενών και αποστράγγισης, τα οποία επέτρεπαν τη λειτουργία μιας από τις μεγαλύτερες πόλεις του μεσαιωνικού κόσμου.

Η ύπαρξη ανάλογων εγκαταστάσεων κάτω από την Αγία Σοφία αναδεικνύει την πολυπλοκότητα του αρχιτεκτονικού συγκροτήματος και των υποδομών που το εξυπηρετούσαν.

Οι επιστήμονες εξετάζουν πλέον τη λειτουργική σχέση των σηράγγων με τις υπόλοιπες υπόγειες κατασκευές της ιστορικής χερσονήσου της Κωνσταντινούπολης.

Εργασίες αποκατάστασης σε θόλους και τοιχοποιίες

Παράλληλα με τον καθαρισμό των στοών, πραγματοποιούνται εκτεταμένες εργασίες στερέωσης και συντήρησης των υπόγειων κατασκευών.

Σε έναν από τους χώρους, μήκους 56 μέτρων, ολοκληρώθηκαν επεμβάσεις αποκατάστασης σε τμήμα θόλων μήκους 18 μέτρων.

Αντίστοιχες παρεμβάσεις πραγματοποιούνται σε άλλες σήραγγες, όπου ενισχύονται οι τοιχοποιίες και αποκαθίστανται δομικές φθορές που έχουν προκληθεί με την πάροδο των αιώνων.

Για τις ενισχύσεις χρησιμοποιούνται, όπου απαιτείται, ανοξείδωτα μεταλλικά στοιχεία, ενώ οι εργασίες πραγματοποιούνται με στόχο τη διατήρηση της ιστορικής φυσιογνωμίας των κατασκευών.

Οι τουρκικές αρχές χαρακτηρίζουν το πρόγραμμα ως το μεγαλύτερο έργο αποκατάστασης της Αγίας Σοφίας που έχει πραγματοποιηθεί κατά την περίοδο της Τουρκικής Δημοκρατίας.

Σχέδια για να ανοίξουν οι υπόγειες στοές στους επισκέπτες

Μια ακόμη σημαντική εξέλιξη αφορά το ενδεχόμενο να καταστούν επισκέψιμα ορισμένα από τα υπόγεια τμήματα της Αγίας Σοφίας.

Ο Μεχμέτ Νουρί Ερσόι ανακοίνωσε ότι εξετάζεται η εκπόνηση ειδικού σχεδίου για την παρουσίαση των υπόγειων κατασκευών στο κοινό.

Στόχος είναι να αναδειχθεί μια διαφορετική πλευρά του μνημείου, η οποία παραμένει άγνωστη στους περισσότερους επισκέπτες.

Για να υλοποιηθεί, ωστόσο, ένα τέτοιο σχέδιο θα πρέπει προηγουμένως να διασφαλιστούν η στατική επάρκεια των κατασκευών, η προστασία των αρχαιολογικών ευρημάτων και η ασφαλής πρόσβαση του κοινού.

Μέχρι στιγμής δεν έχει ανακοινωθεί συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα ούτε έχει προσδιοριστεί ποια τμήματα του υπόγειου δικτύου θα μπορούσαν να ανοίξουν.

Παράλληλα, εξετάζεται η δυνατότητα αξιοποίησης ορισμένων στοών για τη βελτίωση του αερισμού της Αγίας Σοφίας, καθώς οι υπάρχουσες υπόγειες εγκαταστάσεις καλύπτουν, σύμφωνα με τις τεχνικές εκτιμήσεις, μόλις το 3,6% των αναγκών αερισμού του μνημείου.

Η Αγία Σοφία εξακολουθεί να αποκαλύπτει την ιστορία της

Σχεδόν δεκαπέντε αιώνες μετά την ανέγερσή της, η Αγία Σοφία εξακολουθεί να αποκαλύπτει νέα στοιχεία για την ιστορία και την αρχιτεκτονική της βυζαντινής Κωνσταντινούπολης.

Το μνημείο, που αποτέλεσε επί αιώνες τον σημαντικότερο ναό της Ορθοδοξίας και ένα από τα κορυφαία επιτεύγματα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής, διαθέτει, όπως αποδεικνύεται, ένα εκτεταμένο υπόγειο συγκρότημα που δεν έχει ακόμη μελετηθεί στο σύνολό του.

Η ανακάλυψη και ο καθαρισμός των σηράγγων, σε συνδυασμό με τον εντοπισμό πιθανών προϊουστινιάνειων καταλοίπων, δημιουργούν νέες δυνατότητες για την αρχαιολογική έρευνα.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι τι ακριβώς αντιπροσωπεύουν οι παλαιότερες οικοδομικές φάσεις που αποκαλύφθηκαν και κατά πόσον συνδέονται με τους ναούς που προϋπήρχαν του μεγάλου οικοδομήματος του Ιουστινιανού.

Οι απαντήσεις θα προκύψουν μέσα από τη συνέχιση των ερευνών, τη χρονολόγηση των ευρημάτων και τη συστηματική μελέτη των κατασκευών.

Κάτω από την Αγία Σοφία, η ιστορία της Κωνσταντινούπολης φαίνεται πως εξακολουθεί να κρύβει σημαντικά κεφάλαια που περιμένουν να αποκαλυφθούν.