Μια φράση του Kirk Hammett στην ιστορική συναυλία των Metallica στην Αθήνα ήταν αρκετή για να μετατρέψει μια μεγάλη ροκ βραδιά σε στιγμή πολιτιστικής αναγνώρισης του ελληνικού πνεύματος.

«Κάθε φορά που πιάνω την κιθάρα μου παίζω κλίμακες που φτιάχτηκαν από τους προγόνους σας. Η μουσική θεωρία δημιουργήθηκε εδώ στην Αθήνα από τον Πυθαγόρα».

Η τοποθέτηση του κιθαρίστα των Metallica δεν ήταν μια τυπική φιλοφρόνηση προς το ελληνικό κοινό. Ήταν μια δημόσια παραδοχή ότι η βάση της δυτικής μουσικής σκέψης, πάνω στην οποία στηρίχθηκε η σύγχρονη μουσική, από την κλασική μέχρι τη rock και τη jazz, έχει ελληνικές ρίζες.

Γι’ αυτό και η συγκεκριμένη στιγμή άξιζε ίσως περισσότερο από κάθε σόλο της βραδιάς της 9ης Μαΐου. Ήταν μια ιδιότυπη «Ημέρα Νίκης» του ελληνικού μουσικού πολιτισμού, αναγνωρισμένη από ένα συγκρότημα παγκόσμιας ακτινοβολίας.

Τα περισσότερα ΜΜΕ στάθηκαν δικαιολογημένα και στο ιδιαίτερα συμβολικό medley που έπαιξαν οι Metallica, παντρεύοντας τον «Ζορμπά» με τις «Τρύπες» και ενσωματώνοντάς τους μέσα στον δικό τους μουσικό κόσμο. Όμως πίσω από αυτή τη στιγμή υπήρχε κάτι ακόμη βαθύτερο: η αναφορά στον Πυθαγόρα και στην ελληνική θεωρητική βάση της μουσικής.

Ο Πυθαγόρας και οι Πυθαγόρειοι ήταν από τους πρώτους που αντιμετώπισαν τη μουσική όχι απλώς ως τέχνη ή διασκέδαση, αλλά ως μαθηματική και κοσμική τάξη. Πίστευαν ότι η μουσική διέπεται από αριθμητικές σχέσεις και ότι τα μουσικά διαστήματα μπορούν να εκφραστούν μέσα από απλούς αριθμητικούς λόγους.

Μέσα από πειράματα με μονόχορδα και μήκη χορδών ανακάλυψαν βασικές αναλογίες που μέχρι σήμερα αποτελούν θεμέλιο της μουσικής θεωρίας:

  • η οκτάβα αποδίδεται με λόγο 2:1,
  • η πέμπτη με 3:2,
  • η τετάρτη με 4:3.

Αυτές οι αναλογίες έγιναν η βάση της αρχαίας ελληνικής μουσικής θεωρίας και επηρέασαν ολόκληρη τη μετέπειτα εξέλιξη της δυτικής μουσικής.

Η πυθαγόρεια σκέψη έθεσε το μαθηματικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο αναπτύχθηκαν αργότερα οι γνωστοί μουσικοί τρόποι:
Ιωνικός, Δωρικός, Φρύγιος, Λυδικός, Μιξολυδικός, Αιολικός και Λοκρικός.

Οι τρόποι αυτοί, που χρησιμοποιούνται σήμερα σε rock, pop, jazz και σχεδόν σε κάθε μορφή σύγχρονης μουσικής, δεν αποδίδονται αυτούσιοι στον ίδιο τον Πυθαγόρα. Προέκυψαν μέσα από μια μακρά εξέλιξη της αρχαίας ελληνικής θεωρίας, περνώντας από τον Αριστόξενο, τη μεσαιωνική εκκλησιαστική μουσική και την αναγεννησιακή θεωρία.

Ωστόσο, ο Πυθαγόρας ήταν εκείνος που έβαλε το θεμέλιο: τη μαθηματική κατανόηση των διαστημάτων και της αρμονίας.

Η περίφημη πυθαγόρεια κλίμακα χτιζόταν μέσα από διαδοχικές καθαρές πέμπτες. Από αυτή τη διαδικασία προέκυπταν οι νότες της κλίμακας και οι διαφορετικοί τρόποι, ανάλογα με το ποια νότα θεωρούνταν βάση.

Στην πραγματικότητα, όταν ένας κιθαρίστας σήμερα αυτοσχεδιάζει σε Δωρικό ή Φρύγιο mode, πατά πάνω σε μια θεωρητική παράδοση που ξεκινά από την αρχαία Ελλάδα.

Για τους Πυθαγόρειους, μάλιστα, η μουσική δεν ήταν αποκομμένη από τον κόσμο. Ήταν μέρος μιας ευρύτερης κοσμικής αρμονίας, μαζί με τα μαθηματικά και την αστρονομία. Από εκεί γεννήθηκε και η περίφημη ιδέα της «αρμονίας των σφαιρών», σύμφωνα με την οποία το ίδιο το σύμπαν λειτουργεί με μουσικές και μαθηματικές αναλογίες.

Γι’ αυτό και η αναφορά του Kirk Hammett είχε τόσο ιδιαίτερη βαρύτητα. Δεν επρόκειτο απλώς για ένα σχόλιο σεβασμού προς την Ελλάδα. Ήταν η αναγνώριση ότι πίσω από τις ηλεκτρικές κιθάρες, τα riffs και τα solos της σύγχρονης μουσικής κρύβεται ακόμη το αποτύπωμα μιας θεωρίας που γεννήθηκε πριν από αιώνες στον ελληνικό κόσμο.

Και ίσως εκείνη τη στιγμή, στην Αθήνα, ανάμεσα σε distortion, φώτα και χιλιάδες θεατές, ο Πυθαγόρας να χαμογέλασε κάπου στο βάθος της ιστορίας.

Metallica