Οι δύο γνωστότερες πολιτικές λέξεις στον κόσμο δεν γεννήθηκαν μέσα από κάποιο σπουδαίο φιλοσοφικό έργο. Δεν προέκυψαν από ένα ιδεολογικό μανιφέστο ούτε κατοχυρώθηκαν αρχικά σε κάποιο σύνταγμα.

Γεννήθηκαν από τη θέση στην οποία κάθισαν ορισμένοι βουλευτές μέσα σε μία αίθουσα.

«Αριστερά» και «Δεξιά». Δύο όροι που σήμερα χωρίζουν κόμματα, κοινοβούλια και ολόκληρες κοινωνίες. Τους ακούμε καθημερινά στις ειδήσεις, στις προεκλογικές αντιπαραθέσεις και στις πολιτικές συζητήσεις, θεωρώντας σχεδόν αυτονόητο ότι υπήρχαν ανέκαθεν.

Κι όμως, ένας αρχαίος Αθηναίος, ένας Ρωμαίος συγκλητικός ή ένας Βυζαντινός αυτοκράτορας δεν θα καταλάβαινε την ερώτηση αν ήταν «αριστερός» ή «δεξιός». Πολιτικές συγκρούσεις ασφαλώς υπήρχαν. Οι συγκεκριμένες έννοιες, όμως, δεν είχαν ακόμη γεννηθεί.

Η αίθουσα που άλλαξε την πολιτική ιστορία

Το ημερολόγιο έγραφε 1789 και το Παρίσι βρισκόταν στο επίκεντρο μιας επανάστασης που θα συγκλόνιζε ολόκληρο τον κόσμο. Η Βαστίλη είχε πέσει και η Εθνική Συντακτική Συνέλευση καλούνταν να αποφασίσει ποιο θα ήταν το μέλλον της Γαλλίας.

Ένα από τα μεγάλα ζητήματα ήταν ο ρόλος του βασιλιά Λουδοβίκου ΙΣΤ΄. Θα διατηρούσε ισχυρές εξουσίες ή αυτές θα περιορίζονταν δραστικά προς όφελος της λαϊκής αντιπροσώπευσης;

Μέσα από τις έντονες αντιπαραθέσεις και τις αλλεπάλληλες ψηφοφορίες, οι βουλευτές άρχισαν σταδιακά να καταλαμβάνουν τις θέσεις τους ανάλογα με τις πολιτικές απόψεις τους.

Όσοι υποστήριζαν τη διατήρηση σημαντικών εξουσιών για τον βασιλιά κάθισαν στα δεξιά του προέδρου της Συνέλευσης. Όσοι ζητούσαν βαθύτερες αλλαγές, περιορισμό της μοναρχίας και μεγαλύτερη λαϊκή κυριαρχία συγκεντρώθηκαν στα αριστερά. Ανάμεσά τους, στο κέντρο, τοποθετήθηκαν οι περισσότερο μετριοπαθείς.

Χωρίς να το γνωρίζουν, εκείνοι οι βουλευτές έδιναν στην παγκόσμια πολιτική δύο ονομασίες που θα επιβίωναν για περισσότερους από δύο αιώνες.

Δεν ήταν ιδεολογία – Ήταν θέση καθίσματος

Η μεγάλη ειρωνεία είναι ότι οι όροι «Αριστερά» και «Δεξιά» δεν γεννήθηκαν ως ολοκληρωμένες πολιτικές θεωρίες. Αρχικά αποτελούσαν κυριολεκτική περιγραφή της θέσης των βουλευτών μέσα στην αίθουσα.

Με την πάροδο του χρόνου, οι λέξεις απέκτησαν βαθύτερο πολιτικό και κοινωνικό περιεχόμενο. Η Αριστερά συνδέθηκε γενικότερα με την αλλαγή, την κοινωνική ισότητα, τη λαϊκή κυριαρχία και την αμφισβήτηση της παραδοσιακής τάξης. Η Δεξιά ταυτίστηκε περισσότερο με τη διατήρηση της κοινωνικής ιεραρχίας, της μοναρχίας, της παράδοσης και των υφιστάμενων θεσμών.

Οι έννοιες μεταβλήθηκαν πολλές φορές μέσα στην ιστορία. Εκείνο που παρέμεινε σταθερό ήταν οι δύο λέξεις και η θέση τους στον πολιτικό χάρτη.

Και η Κύπρος πού βρισκόταν;

Την ώρα που στο Παρίσι γεννιόταν η σύγχρονη πολιτική ορολογία, η Κύπρος συμπλήρωνε ήδη 218 χρόνια υπό οθωμανική κυριαρχία.

Στον θρόνο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είχε μόλις ανέλθει ο σουλτάνος Σελίμ Γ΄, ο οποίος κυβέρνησε από το 1789 έως το 1807. Αρχιεπίσκοπος Κύπρου ήταν ο Χρύσανθος, με θητεία από το 1767 μέχρι το 1810, ενώ δραγουμάνος του νησιού ήταν ο Χατζηγεωργάκης Κορνέσιος.

Ο Κορνέσιος αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της κυπριακής οθωμανικής περιόδου και βασικό εκπρόσωπο των Ελληνοκυπρίων απέναντι στην Υψηλή Πύλη.

Για τον απλό Κύπριο, όμως, η καθημερινότητα ήταν πολύ διαφορετική από τις μεγάλες πολιτικές συζητήσεις του Παρισιού. Το κρίσιμο ερώτημα δεν ήταν αν κάποιος ανήκε στην Αριστερά ή στη Δεξιά. Ήταν αν η σοδειά θα ήταν αρκετή, αν η οικογένεια θα κατάφερνε να πληρώσει τους βαρείς φόρους και αν θα μπορούσε να επιβιώσει τον δύσκολο χειμώνα.

Η Γαλλική Επανάσταση και οι νέες πολιτικές ιδέες έμοιαζαν ακόμη πολύ μακρινές από τη ζωή ενός μικρού νησιού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Μια γυναίκα κυπριακής καταγωγής στο επαναστατημένο Παρίσι

Κι όμως, μέσα σε αυτή τη μεγάλη ιστορική τομή υπάρχει και μία σχεδόν άγνωστη κυπριακή σύνδεση.

Την εποχή κατά την οποία γεννιούνταν οι όροι «Αριστερά» και «Δεξιά», στο Παρίσι ζούσε η Ξάνθη Ξενιέρου, γνωστή και ως Élisabeth Santi Lumaca Chénier. Είχε γεννηθεί στην Κωνσταντινούπολη και καταγόταν από οικογένεια με ρίζες στη Λάρνακα.

Υπήρξε μία από τις σημαντικές Ελληνίδες λογίες του 18ου αιώνα. Το φιλολογικό της σαλόνι εξελίχθηκε σε σημείο συνάντησης ανθρώπων των γραμμάτων, διανοουμένων και φιλελλήνων, σε μία περίοδο κατά την οποία το Παρίσι έβραζε από νέες πολιτικές και κοινωνικές ιδέες.

Οι δύο γιοι της, Αντρέ και Μαρί-Ζοζέφ Σενιέ, συνδέθηκαν άμεσα με τα γεγονότα της Γαλλικής Επανάστασης. Ο Αντρέ Σενιέ, ένας από τους σημαντικότερους Γάλλους ποιητές της εποχής του, οδηγήθηκε στη λαιμητόμο το 1794, μόλις λίγες ημέρες πριν από την πτώση του Ροβεσπιέρου.

Η Ξάνθη δεν λησμόνησε την ελληνική και κυπριακή καταγωγή της. Στο σπίτι της καλλιεργήθηκαν ιδέες που επηρέασαν τον ελληνικό Διαφωτισμό. Σύμφωνα με ιστορικές αναφορές, το πνευματικό περιβάλλον που δημιουργήθηκε γύρω της επηρέασε ακόμη και κύκλους από τους οποίους προέκυψε αργότερα το «Ελληνόγλωσσο Ξενοδοχείο», μία από τις σημαντικότερες προδρομικές οργανώσεις πριν από τη Φιλική Εταιρεία.

Έτσι, ενώ ο λαός της Κύπρου αγωνιζόταν να επιβιώσει κάτω από την οθωμανική διοίκηση, μία γυναίκα κυπριακής καταγωγής βρισκόταν στην καρδιά των πνευματικών και πολιτικών εξελίξεων που άλλαζαν την Ευρώπη.

Οι ιδέες άλλαξαν – Οι λέξεις έμειναν

Η Αριστερά του 1789 δεν είναι η Αριστερά του 21ου αιώνα. Ούτε η σημερινή Δεξιά ταυτίζεται πλήρως με τους υποστηρικτές της μοναρχικής εξουσίας που κάθισαν στα δεξιά της γαλλικής Συνέλευσης.

Στο πέρασμα των αιώνων εμφανίστηκαν νέες ιδεολογίες, κοινωνικές τάξεις και πολιτικά κινήματα. Τα πολιτεύματα άλλαξαν, οι μοναρχίες περιορίστηκαν ή καταργήθηκαν και οι κοινωνίες πέρασαν μέσα από επαναστάσεις, πολέμους και βαθιές μεταβολές.

Οι δύο λέξεις, όμως, επέζησαν. Εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται σχεδόν σε κάθε δημοκρατία του κόσμου, ακόμη και όταν το περιεχόμενό τους διαφέρει ριζικά από χώρα σε χώρα και από εποχή σε εποχή.

Και όλα ξεκίνησαν από μία απλή διάταξη καθισμάτων.

Η ιστορία είναι γεμάτη παράδοξα. Δύο λέξεις που σήμερα μπορούν να διχάσουν κοινωνίες και να καθορίσουν εκλογές δεν γεννήθηκαν σε κάποιο πολιτικό μανιφέστο.

Γεννήθηκαν επειδή κάποιοι βουλευτές κάθισαν δεξιά και κάποιοι άλλοι αριστερά.

Μερικές φορές οι μεγαλύτερες αλλαγές της Ιστορίας δεν ξεκινούν από μία μάχη. Ξεκινούν από μία θέση μέσα σε μια αίθουσα.