Η αλλαγή της Τουρκίας απαραίτητη προϋπόθεση για την ειρήνη!

Μια συνέντευξη που δεν έμεινε μόνο στη μνήμη, στην παράδοση και στην Ιστορία, αλλά άνοιξε όλο το γεωπολιτικό κάδρο γύρω από την Τουρκία, τον Πόντο, τη Γενοκτονία και το Κουρδικό, έδωσε ο Δρ. Ανθρωπολογίας Νίκος Μιχαηλίδης στον Χρήστο Κωνσταντινίδη για το International Institute of Strategy.

Ο Μιχαηλίδης, με ρίζες από την Παύρα και τη Σεβάστεια του Πόντου, με βαθιά σχέση με την ποντιακή λύρα και ακαδημαϊκή διαδρομή που τον οδήγησε μέχρι το Πρίνστον, μίλησε για όλα όσα συνθέτουν το ποντιακό ζήτημα σήμερα. Όχι σαν μουσειακό κεφάλαιο, αλλά σαν ανοιχτή υπόθεση μνήμης, ταυτότητας, πολιτισμού και γεωπολιτικής.

Και το βασικό μήνυμα ήταν ξεκάθαρο: ο Πόντος δεν πέθανε. Υπάρχει ακόμη στη μνήμη, στη γλώσσα, στη λύρα, στους ανθρώπους της Τραπεζούντας που μιλούν Ρωμαίικα, αλλά και στη μεγάλη εκκρεμότητα της Τουρκίας απέναντι στην Ιστορία.

Δείτε τη συνέντευξη:

«Στην Τραπεζούντα μιλούν ακόμη Ρωμαίικα»

Ο Νίκος Μιχαηλίδης ξεκίνησε από το ερώτημα τι σημαίνει σήμερα Πόντος. Όπως εξήγησε, ο Πόντος είναι πρώτα απ’ όλα η μνήμη μιας ιστορικής πατρίδας, ενός τόπου όπου ελληνικές κοινότητες έζησαν επί αιώνες και δημιούργησαν έναν σπουδαίο ελληνορθόδοξο πολιτισμό.

Όμως δεν είναι μόνο παρελθόν. Είναι και παρόν.

Σύμφωνα με τον ίδιο, ιδιαίτερα στην περιοχή της Τραπεζούντας υπάρχουν ακόμη άνθρωποι που μιλούν την ελληνική διάλεκτο της περιοχής, τα Ρωμαίικα. Άνθρωποι που διατηρούν στοιχεία γλωσσικής και πολιτισμικής ελληνικότητας και θέλουν να βρίσκονται σε επαφή με τους Ποντίους της Ελλάδας.

Ο Μιχαηλίδης, ωστόσο, έβαλε τα πράγματα στη σωστή τους βάση. Δεν πρέπει, όπως είπε, να περιμένει κανείς από αυτούς τους ανθρώπους να εκφράζουν δημόσια ελληνική εθνική συνείδηση με τον τρόπο που θα το έκανε ένας Έλληνας πολίτης στην Ελλάδα. Ζουν μέσα στην Τουρκία, σε ένα περιβάλλον φόβου, κρατικής πίεσης και δεκαετιών προπαγάνδας. Οποιαδήποτε δημόσια έκφραση διαφορετικής ταυτότητας μπορεί να έχει συνέπειες.

Η Αγία Σοφία και η τουρκική προπαγάνδα

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε η τοποθέτησή του για την υπόθεση των δύο Ελλήνων που άνοιξαν σημαία μέσα στην Αγία Σοφία. Ο Νίκος Μιχαηλίδης χαρακτήρισε υπερβολική την απόφαση των τουρκικών αρχών να τους φυλακίσουν, υπογραμμίζοντας ότι θα μπορούσε να υπάρξει πρόστιμο, απέλαση και απαγόρευση εισόδου.

Από την άλλη, όμως, ήταν εξίσου καθαρός: τέτοιες κινήσεις δεν βοηθούν. Αντίθετα, δίνουν στην Τουρκία έτοιμο υλικό για προπαγάνδα.

Όπως εξήγησε, η Άγκυρα έχει μεγάλη εμπειρία στο να παίρνει συμβολικές πράξεις, να τις διαστρεβλώνει και να τις χρησιμοποιεί για να παρουσιάσει τους Έλληνες ως δήθεν επεκτατικούς. Το σύνθημα «Ορθοδοξία ή Θάνατος», για παράδειγμα, μεταφράστηκε από τουρκικά μέσα με τρόπο που το εμφάνιζε σαν απειλή. Αυτό, όπως τόνισε, δείχνει πώς λειτουργεί η τουρκική προπαγανδιστική μηχανή.

Και εδώ υπάρχει το ελληνικό παράδοξο: την ώρα που η Τουρκία αντιδρά σκληρά σε τέτοιες ελληνικές κινήσεις, κάθε 19 Μαΐου Τούρκοι έρχονται στη Θεσσαλονίκη, ανοίγουν σημαίες του Κεμάλ και φωνάζουν συνθήματα όπως «είμαστε στρατιώτες του Κεμάλ». Πρόκειται, όπως είπε ο Μιχαηλίδης, για μια επιθετική και φασίζουσα πρακτική, απέναντι στην οποία η ελληνική πλευρά δεν αντιδρά όπως θα έπρεπε.

Γενοκτονία: Όχι μόνο μνήμη, αλλά πολιτικό ζήτημα

Στο κεφάλαιο της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου, ο Νίκος Μιχαηλίδης ήταν αιχμηρός. Η διεθνής αναγνώριση, όπως είπε, δεν προχωρά από μόνη της. Θέλει σοβαρή δουλειά, έρευνα, τεκμηρίωση, πολιτική βούληση, διεθνείς συμμαχίες και συνέπεια.

Το ποντιακό κίνημα ήταν εκείνο που έσπασε τη σιωπή, ιδίως από τις δεκαετίες του ’70 και του ’80 και μετά. Όμως η ελληνική πολιτεία δεν αξιοποίησε όσο έπρεπε αυτή τη δυναμική. Πολλές φορές, όπως άφησε να εννοηθεί, η Γενοκτονία γίνεται αντικείμενο επετειακής ρητορικής, αλλά δεν μπαίνει ουσιαστικά στην εξωτερική πολιτική.

Το πιο σημαντικό, όμως, είναι ότι η αναγνώριση της Γενοκτονίας δεν αφορά μόνο τους Έλληνες του Πόντου. Αφορά την ίδια την Τουρκία.

Αν η Τουρκία δεν αναγνωρίσει τι έγινε στους Έλληνες, στους Αρμενίους και στους Ασσυρίους, δεν μπορεί να αλλάξει την πολιτική της κουλτούρα. Και όσο δεν αλλάζει την πολιτική της κουλτούρα, θα συνεχίζει να αναπαράγει βία απέναντι σε κάθε διαφορετική ταυτότητα.

Το παράδειγμα της Γερμανίας είναι χαρακτηριστικό. Η Γερμανία αναγνώρισε τα ναζιστικά εγκλήματα για να μη γίνουν ξανά. Η Τουρκία, αντίθετα, εξακολουθεί να αρνείται. Και αυτή η άρνηση, σύμφωνα με τον Μιχαηλίδη, δεν είναι θεωρητικό ζήτημα. Παράγει πολιτική βία μέχρι σήμερα.

Η λύρα ως σημαία μνήμης

Η συζήτηση πέρασε και στην ποντιακή λύρα, την οποία ο Νίκος Μιχαηλίδης περιέγραψε ως κομμάτι της δικής του ταυτότητας. Θυμήθηκε τα χρόνια που, ως έφηβος, άκουγε ασταμάτητα ποντιακή λύρα, έπαιζε καθημερινά και μεγάλωνε μέσα στον σύλλογο «Ακρίτες του Πόντου» Σταυρούπολης.

Για τον ίδιο, η λύρα δεν είναι απλώς ένα μουσικό όργανο. Είναι μνήμη, γενιές, ιστορία και ταυτότητα. Δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται μόνο ως εργαλείο διασκέδασης ή εμπορικής χρήσης.

Εκεί έβαλε και το ζήτημα της Τουρκίας. Όπως εξήγησε, το τουρκικό κράτος προσπάθησε να ιδιοποιηθεί και να τουρκοποιήσει ποντιακές μελωδίες. Πήρε τραγούδια της Τραπεζούντας, άλλαξε τη γλώσσα, τα έντυσε με τουρκικούς στίχους και τα παρουσίασε ως «μουσική της Μαύρης Θάλασσας». Αντίστοιχες πρακτικές ακολουθήθηκαν και με κουρδικά, αρμενικά και λαζικά τραγούδια.

Δεν πρόκειται, λοιπόν, για αθώα μουσική εξέλιξη. Πρόκειται για πολιτική ιδιοποίηση της μνήμης και της ταυτότητας.

Κουρδικό: Η άλλη όψη του τουρκικού κράτους

Ο Νίκος Μιχαηλίδης μίλησε και για τις εμπειρίες του από την Τουρκία και την επαφή του με Κούρδους, Λαζούς και Αρμενόφωνους. Περιέγραψε τις απεργίες πείνας, την κρατική καταστολή, τις κουρδικές γειτονιές της Κωνσταντινούπολης και τις σκληρές συνθήκες κάτω από τις οποίες αγωνίζονται άνθρωποι για την αναγνώριση των δικαιωμάτων τους.

Εκεί, όπως είπε, κατάλαβε από κοντά τι σημαίνει τουρκικό κράτος, αλλά και τι σημαίνει αντίσταση.

Το Κουρδικό, μέσα από τη συζήτηση, παρουσιάστηκε όχι ως ξεχωριστή υπόθεση, αλλά ως μέρος του ίδιου προβλήματος: μιας Τουρκίας που δυσκολεύεται να αποδεχθεί τις διαφορετικές γλώσσες, ταυτότητες και μνήμες στο εσωτερικό της.

Η Τουρκία χάνει βάρος στη νέα Μέση Ανατολή;

Στο γεωπολιτικό πεδίο, ο Μιχαηλίδης εκτίμησε ότι οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, ιδιαίτερα γύρω από το Ιράν, μπορεί να οδηγήσουν σε σταδιακή αποδυνάμωση του ιρανικού άξονα και σε νέα περιφερειακή ισορροπία.

Αν κάποια στιγμή το Ιράν περάσει σε μια λιγότερο εξτρεμιστική και λιγότερο αντιδυτική φάση, τότε αυτό θα αλλάξει δραστικά τη Μέση Ανατολή. Και μια τέτοια εξέλιξη, όπως είπε, θα περιορίσει και τη σημασία της Τουρκίας για τη Δύση.

Αυτό είναι κρίσιμο για την Ελλάδα και την Κύπρο. Όσο περιορίζεται ο ρόλος της Τουρκίας, τόσο καλύτερες γίνονται οι προοπτικές σταθερότητας στην Ανατολική Μεσόγειο.

Ο Μιχαηλίδης μάλιστα, παρά την κριτική που έχει ασκήσει στην ελληνική κυβέρνηση, αναγνώρισε ότι το τελευταίο διάστημα βλέπει μια πιο θετική και ρεαλιστική στροφή στην ελληνική εξωτερική πολιτική απέναντι στην Τουρκία και στις συνεργασίες με σημαντικές χώρες της περιοχής.

Πόντος δεν είναι μόνο χορός και τραγούδι

Στο τελευταίο μέρος της συνέντευξης, ο Νίκος Μιχαηλίδης έστειλε μήνυμα και προς τους νέους. Όπως είπε, Πόντος δεν σημαίνει μόνο σέρρα, τικ, χορός και πανηγύρι. Σημαίνει και δουλειά, παραγωγή, γνώση, έρευνα, παιδεία, σχέση με τη φύση, επιστήμη και δημιουργία.

Οι πρόγονοι, όπως σημείωσε, δεν ήταν μόνο άνθρωποι του τραγουδιού. Ήταν άνθρωποι της εργασίας, της γης, των σχολείων, της προόδου και της μόρφωσης. Αυτό πρέπει να κρατήσουν και οι νέες γενιές: ρίζες, αλλά και άνοιγμα στον κόσμο.

Να είναι φιλομαθείς, να μάθουν καλά μια τέχνη ή μια επιστήμη, να ζήσουν εμπειρίες στο εξωτερικό, αλλά να μη σνομπάρουν την παράδοσή τους. Για τον Μιχαηλίδη, ο σωστός Έλληνας και Πόντιος είναι ένας υγιής κοσμοπολίτης: ριζωμένος, αλλά ανοιχτός.

Το συμπέρασμα: Η Τουρκία πρέπει να αλλάξει

Η συνέντευξη κατέληξε σε ένα καθαρό συμπέρασμα. Ο Πόντος δεν είναι παρελθόν. Είναι ζωντανή μνήμη, γλώσσα, λύρα, πολιτισμός και πολιτική ευθύνη.

Η Ελλάδα οφείλει να κρατήσει ζωντανή τη μνήμη, να στηρίξει την έρευνα, να μιλήσει διεθνώς για τη Γενοκτονία και να προστατεύσει την πολιτιστική συνέχεια του Ποντιακού Ελληνισμού.

Όμως το μεγάλο ζητούμενο βρίσκεται απέναντι. Η Τουρκία δεν μπορεί να συνεχίσει να χτίζει την ταυτότητά της πάνω στην άρνηση, στην καταστολή και στον φόβο απέναντι σε κάθε διαφορετική μνήμη, γλώσσα και ταυτότητα.

Αν θέλει να γίνει κανονική χώρα, πρέπει να αλλάξει. Να αναγνωρίσει τα εγκλήματα του παρελθόντος. Να σεβαστεί τους λαούς και τις μειονότητες που ζουν στο εσωτερικό της. Να εγκαταλείψει τον επεκτατισμό. Να πάψει να αντιμετωπίζει την ιστορική αλήθεια ως απειλή.

Γιατί όσο η Τουρκία αρνείται την Ιστορία, θα συνεχίσει να παράγει βία. Και όσο δεν αλλάζει η Τουρκία, δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική ειρήνη στην περιοχή.